شیمی درمانی یعنی درمان با مواد شیمیایی . ابتدا از این عبارت فقط برای درمان عفونت ها استفاده می شد، زیرا آنتی بیوتیک ها نیز مواد شیمیایی هستند . در اینجا منظور از شیمی درمانی ، درمان دارویی سرطان هاست . داروهای شیمی درمانی باعث جلوگیری از رشد سلول ها (Cytotpxic effect ) می شوند و بیش تر روی سلولهایی که در حال تکثیر و رشد هستند اثر می گذارند .

بدین دلیل ما شاهد عوارض متعددی هستیم که به دلیل تاثیر این داروها روی سلول های سالم بدن به وجود می اید .

اوایل ، شیمی درمانی مخصوصاً در درمان سرطان های خون کاربرد داشت اما روز به روز داروهای جدیدتری در دسترس قرار می گیرند که تحولی در درمان سایر سرطان ها نیز به وجود اورده اند . درمان سرطان ها و مخصوصاً تومور های توپر ، که بخش عمده این بیماری (حدود 95% ) را تشکیل می دهند نیاز به همکاری عمیق میان رشته های جراحی ، رادیوتراپی و مدیکال انکولوژی ( سرطان شناسی) دارد .


در سه حالت نیاز به شیمی درمانی در تومورهای توپر وجود دارد:

شیمی درمانی القایی (neoadjuvant )  :

زمانی که تومور پیش رفته باشد و عمل جراحی به طور کامل امکان پذیر نباشد هدف از این شیمی درمانی کوچک کردن تومور یا کاهش مرحله است تا جراح بتواند تومور را عمل کند . از این روش گاهی به همراه رادیوتراپی برای درمان سرطان های مختلف ، مانند سرطان های پتان ، ریه ، معده و غیره استفاده می شود .

شیمی درمانی کمکی (adjuvant ) :

پس از عمل جراحی ، برای اینکه امکان عود مجدد سرطان به حداقل برسد ، استفاده از چندین دوره شیمی درمانی در برخی از سرطان ها ، مانند سرطان پستان ، روده بزرگ ، ریه و به غیره توصیه می شود .

شیمی درمانی تسکینی :     

در بسیاری از بیماران ، بیماری در هنگام تشخیص پیشرفته است و متاستازهای دور دست وجود دارد ، لذا درمان سرطان های پیشرفته دارای اعمیت خاصی است . درمان تسکینی نه تنها سبب طول عمر در برخی بیماران می شود، بکه علائم بیماری ان ها را در بسیاری از مواقع بهبود می بخشد و باعث ارتقاء کیفیت زندگی آنها می شود .

داروهای شیمی درمانی اکثراً تزریق وریدی می شوند و در مراکز از عوامل شیمی درمانی استفاده می شود که تسهیلات و امکانات حمایتی لازم در کنار بیمار موجود باشد. دوز داروهای شیمی درمانی ، به جای وزن بدن عموماً بر ا ساس مساحت بدن (BSA) محاسبه می گردد .

عوارض جانبی داروهای شیمی درمانی :

1 -  عوارض هماتولوژیک و سرکوب ایمنی

خطرناک ترین عوارض بسیاری از داروهای شیمی درمانی عوارض خونی است که شایع ترین شکل ان ، کاهش گلبولهای سفید همراه با خطر بالای عفونت می باشد ؛ اگر چه کاهش پلاکت ها و خونریزی ناشی از داروها نیز ممکن است تهدید کننده حیات است .

2 – عوارض گوارشی

بی اشتهایی ، تهوع و استفراغ از جمله شایع ترین و زجراورترین عوارض حاد تعداد زیادی از داروهای شیمی درمانی می باشد . برای چنین عوارضی می توان از داروهای ضد تهوع استفاده نمود که با توجه به دسته فارکومالوژیک و اثر بخشی ، آنها را طبقه بندی می کنند . مهمترین این دسته های دارویی انتاگونیست های سروتونین ( مثل اوندانسترون و گرانیسترون) هستند که تحول عظیمی در درمان این عوارض در 15 سال اخیر به وجود اورده اند. موکوزیت ، اسهال و گاهی یبوست نیز مشاهده می شود .

3 – واکنش های پوستی (ریزش مو )

ریزش مو شایع ترین عارضه جانبی جلدی شیمی درمانی است و اثرات روانی شدید روانی روی بیمار می گذارد . ریزش مو همیشه برگشت پذیر است و با تاخیر چند هفته ای موها رشد می کنند 

سایر عوارض شیمی درمانی :

4 – عوارض قلبی

5 – واکنش های عروقی و افزایش حساسیت

6 – عوارض عصبی

7 – عوارض ادراری و تناسلی

8 – بدخیمی ثانویه

9 – مشکلات جنسی

10 – درد عضلانی

 داروهای شیمی درمانی باید موقعی تجویز شود که پزشک از بیماری و وضعیت روحی و جسمی بیمار اطلاعات کافی داشته باشد

 دکتر رضا ملایری -  فوق تخصص انکولوژی